Leiders Onderwijs Innovatie

LearningLab voor projectleiders onderwijsinnovatie

De kracht van de tegenspraak

24-11-2020 - Carlijn Hoedemaker, Josca Snoei

De afgelopen tijd hebben we de werkvorm contemplatieve dialoog veelvuldig gebruikt binnen de HU. In acht verschillende opleidingen hebben we deze werkvorm toegepast met veelal mooie resultaten. In deze blog nemen we je mee in deze werkvorm. Misschien is het een vorm die ook voor jou toepasbaar is. 

Wanneer gebruik je een contemplatieve dialoog?  

Onderwijsinnovaties leiden nog wel eens tot stagnatie, omdat de innovatie voorbijgaat aan inhoudelijke debatten met docentenWanneer een klein groepje enthousiaste innovatoren aan de slag gaat en anderen probeert mee te nemen in de innovatie, blijkt toch vaak dat veel docenten aan het einde van de rit geneigd zijn deze innovatie niet te implementerenEen innovatie is pas geslaagd wanneer docenten zich eraan kunnen verbinden. Bij de start van een innovatie blijken er vaak verschillende ervaringen, opvattingen en standpunten te zijn. Het is een kunst om gebruik te maken van verschillen in kennis, inzichten en ervaringen van collega’s, want in de praktijk blijkt dat best ingewikkeld. Hoe kun je dit toch doen? Natuurlijk zijn daar vele wegen die naar Rome leidenWe bekijken nu de contemplatieve dialoog, een vorm die we hebben afgekeken van de katholieke Jezuïeten. De werkvorm wordt gebruikt om iedereen te horenverschillen te benutten en gedragen besluiten te kunnen nemen.  

We zetten deze vorm in vanuit de overtuiging dat de krachtigste innovaties ontstaan door de aanwezige diversiteit aan kennis, talenten, ervaringen en overtuigingen te combineren. En niet vanuit de gedachte dat we dwarsliggers moeten verleiden om zonder al te veel te morren mee te laten gaan in de verandering. De contemplatieve dialoog zorgt ervoor dat er interactie en dialoog plaatsvindt, wat belangrijk is om inbrengbijsturing en verbinding te laten plaatsvinden. 

Wat is een contemplatieve dialoog 

Eerst een klein stukje geschiedenis: Ignatius van Loyola stichtte in de 16e eeuw een katholieke religieuze orde: de Jezuïeten. Hij vond dat mensen contemplatief (beschouwend) zouden moeten zijn bij wat ze doen. Mensen zouden volgens hem voortdurend moeten reflecteren op de diepere betekenis van het handelen, zodat de goddelijke oorsprong goed kan doordringen in het doen en laten van de mens. Hieruit ontstond een werkvorm genaamd de contemplatieve dialoog.  

Ook in niet religieuze bijeenkomsten, zoals onderwijsinnovaties op de HU, komt de contemplatieve dialoog goed van pas. Het zorgt ervoor dat iedereen gehoord wordt, het waardeert de diversiteit aan inbreng en het kan richtinggevend zijn in het komen tot een gezamenlijk beeld. Daarom maken we graag gebruik van de contemplatieve dialoog. We doen dit als volgt:  

- Je brengt een groep samen, die gezamenlijk naar een stip op de horizon werkt. 

- Er wordt eevraagstukvisie of casus voorgelezen. Deelnemers reageren hier niet op. 

- Na het voorlezen volgt de eerste ronde. Deze begint met vijf minuten bezinningstijd in stilte. In deze 5 minuten gaan mensen in op de vraag ‘wat roept het bij je op?’ Deelnemers kunnen dit opschrijven om hun gedachten te ordenen. 

- Vervolgens geven alle deelnemers een voor een hun antwoord op de vraag ‘wat roept het bij je op?’ Ze kunnen dit doen door hun geschreven tekst voor te lezen. Deelnemers reageren niet op elkaar, niet verbaal en niet non-verbaal. 

- Daarna start ronde twee: ook deze start met vijf minuten stilte waarin iedereen bezint op de vraag ‘wat roept ronde 1 bij je op?’ Ook dit kan opgeschreven worden. 

- Na de stilte vertelt iedereen dit een voor een. Ook hierin reageren deelnemers niet op elkaar.  

- In een derde ronde kan een gezamenlijk gesprek plaatsvinden, terugkijkend op wat er gezegd is op de eerste twee ronden. Hier kan een gezamenlijk beeld of gezamenlijke acties ontstaan aan de hand van wat er besproken is. 

Voorbeeld uit de praktijk 

Op plekken waar we de contemplatieve dialoog hebben ingezet zien we dat bijvoorbeeld een projectgroep (de initiatiefnemers van een innovatie) een visie of een verandervoorstel op papier hebben gezet en dat graag willen delen met de rest van het team. Ze zijn benieuwd wat de rest van de docenten hiervan vinden en ze willefeedback verzamelen en meenemen in hun ideeën. Ze willen hierbij iedereen de gelegenheid geven om te reageren 

De contemplatieve dialoog leent zich goed om oprechtreacties te ‘vangen’. Er ontstaat een uitwisseling tussen beide groepen (de schrijvers en de niet-schrijvers van de visie). Door niet gehaast te zijn, maar de tijd te nemen voor deze dialoog en door niet te willen sturen op uitkomsten ontstaat er een sfeer waarin mensen zichzelf kunnen uitspreken. Er is veel inhoudelijke vrijheid voor de deelnemers om niet de alleen cognitieve gedachten, maar ook juist gevoelens te laten spreken. De rust die ontstaat door de stiltes en het feit dat er binnen de rondes niet gereageerd wordt op elkaar zorgt voor een sfeer van veiligheid en respect. En omdat in deze gestructureerde vorm iedereen aan de beurt komt hoeft niemand te ‘vechten’ voor zijn spreektijd. Ook het niet mogen reageren op elkaar zorgt ervoor dat alle meningen neutraal beluisterd worden; het schept evenwicht in de groep.  

In deze online tijd hebben we de contemplatieve dialoog ook digitaal uitgevoerd. Het voordeel van fysiek bij elkaar zijn is dat je de energie die hierdoor ontstaat beter ervaart. Het voordeel van een digitale contemplatieve dialoog is dat mensen vanuit hun vertrouwde omgeving zich wellicht makkelijker blootgeven. Wanneer je digitaal afspreekt is het goed om aan te geven dat het belangrijk is dat deelnemers zich niet laten afleiden (door bijvoorbeeld e-mail, telefoons of katten die voor de webcam verschijnen). 

Na afloop van de contemplatieve dialoog bespreekt de projectgroep waar ze staan met hun veranderinitiatief. Ze halen het net weer op, om daarna met elkaar een volgende stap te bepalen. Op deze manier blijft de projectgroep in verbinding met de rest van de groep en zorg je ervoor dat er met elkaar gedacht wordt in plaats van voor elkaar te denken 

De contemplatieve dialoog kun je dus gebruiken om verschillende meningen en opvattingen op tafel te krijgen waarbij anderen goed luisterenEen vorm waarbij je op een respectvolle manier 'tegenspraak’ mogelijk maakt die nodig is om tunnelvisie te voorkomen en die het mogelijk maakt dat iedereen zich aan de innovatie kan blijven verbinden. Innovatie en verandering vraagt om reflectie, samenwerking, diversiteit en synergie! 

Reacties

Mogelijk ook interessant

Situationeel bewustzijn van veranderleiders (1)

Een veelgehoorde opvatting over het niet slagen van onderwijsinnovatie is de mismatch tussen de complexiteit van dergelijke processen en de dominante veranderaanpak. Een belangrijke actor bij de keuze van de aanpak is de veranderleider. Het dominante repertoire van de veranderleider...

Lees verder
Onderwijsinnovaties in versnelling

Op het onderwijsfestival gaven Remco Coppoolse en Sander Toby een workshop over hoe je onderwijsinnovaties naar een goed einde kan leiden door te laveren op de ontwikkelenergie van betrokkenen. Na een presentatie van Remco over hoe een projectleider laveert op...

Lees verder
de gelukkige veranderaar

deelnemer leergang leiders in onderwijsinnovatie

Leiders in onderwijsinnovatie spelen een belangrijke rol bij het vrijmaken van ontwikkelenergie. Naast de concepten, modellen en instrumenten is vooral hun eigen handelen één van de belangrijkste verandertools van een onderwijsinnovatie. De kunst voor leiders is...

Lees verder
4 lessen voor een goed gesprek over veranderen

“Dit duurt veel te lang, we moeten tempo maken.” “participatie is goed, maar soms moet je ook gewoon doorzetten. Laten we nu gewoon samen bedenken wat de volgende stap is”. “Ken je dat boekje niet? Gedoe komt er toch? Weerstand...

Lees verder